Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumları

1-ci Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu 7-9 aprel 2011-ci il tarixlərində Bakıda "Ortaq dəyərlər ətrafında birləşmiş, mədəni müxtəlifliklə zənginləşmiş" mövzusunda keçirilmişdir. Forum hökumət nazirləri, beynəlxalq təşkilatların nümayəndələri, bələdiyyə sədrləri və vətəndaş cəmiyyəti liderləri daxil olmaqla, 102 ölkədən 500-dən çox nümayəndəni bir araya gətirmişdir.

Müzakirələr 2008-ci il Bakı Bəyannaməsinin prinsiplərinin konkret beynəlxalq siyasətə çevrilməsi, müxtəlif icmalar arasında əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinin praktiki çağırışlarının həlli, inklüziv mədəni siyasətlərə ictimai dəstəyin formalaşdırılması və qloballaşmanın yerli kimliklərə göstərdiyi təzyiqlərin idarə edilməsi məsələlərinə yönəlmişdir.

Birinci Forum iki mühüm institusional nəticə vermişdir: beş qitəni təmsil edən "5A" Mədəniyyətlərarası Əməkdaşlıq Platformasının yaradılması və Bakı Prosesini xüsusi analitik və məsləhət potensialı ilə təmin edən Mədəniyyətlərarası Dialoq üzrə Bakı Qlobal Beyin Mərkəzi Qrupunun təsis edilməsi.

2-ci Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu 29 may - 1 iyun 2013-cü il tarixlərində "Çoxmədəniyyətli dünyada sülh şəraitində birgə yaşama" mövzusunda keçirilmişdir. Forum Bakı Prosesinin proqram əhatəsini genişləndirmiş və BMT Turizmini UNESCO, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Sivilizasiyalar Alyansı (UNAOC), Avropa Şurası və ICESCO ilə yanaşı rəsmi olaraq cəlb etməklə beynəlxalq həmtəşkilatçıların əsas konsorsiumunu möhkəmləndirmişdir.

Bu buraxılışın müəyyənedici xüsusiyyəti sektorlararası yanaşmaların inteqrasiyası, qlobal turizm, tarixi ticarət yolları və şəhər siyasəti kimi sahələrin icmalar arasında qarşılıqlı anlaşmanın qurulması üçün praktiki alətlər kimi müəyyən edilməsi idi. İkinci Forum, həmçinin platformanın diplomatik statusunun yüksəldilməsində mühüm addım olan Bakı Prosesi çərçivəsində Nazirlərin 1-ci Toplantısına ev sahibliyi etmişdir.

3-cü Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu 18-19 may 2015-ci il tarixlərində Bakıda "Mədəniyyəti ortaq təhlükəsizlik naminə paylaşaq" mövzusunda keçirilmişdir. Forum artan şiddətli ekstremizm və regional qeyri-sabitlik fonunda baş tutmuş və onun gündəliyi mədəniyyətlərarası dialoqun sadəcə kənar bir diplomatik məqsəd deyil, beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin əsas komponenti kimi artan etirafını əks etdirmişdir.

Müzakirələrdə mədəni siyasətin münaqişələrin qarşısının alınması çərçivələrinə necə inteqrasiya oluna biləcəyi araşdırılmış və Bakı Prosesi açıq şəkildə daha geniş qlobal təhlükəsizlik gündəliyi daxilində mövqeləndirilmişdir. Üçüncü Forum bir neçə əhəmiyyətli nəticə ilə yadda qalmışdır: Bakıda "Sülh ağacı" abidəsinin açılışı, dinlərarası və mədəniyyətlərarası dialoq üzrə UNESCO Kafedralarının I Akademik Forumunun işə salınması və "Fərqliliklərlə Razılaşmaq" (Agree to Differ) nəşrinin təqdimatı.

25-27 aprel 2016-cı il tarixlərində Bakı "İnklüziv cəmiyyətlərdə birgəyaşayış: Çağırış və Məqsəd" mövzusunda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Sivilizasiyalar Alyansının (UNAOC) VII Qlobal Forumuna ev sahibliyi etmişdir. Forum yüksək səviyyəli nazirlər toplantısı zamanı UNAOC Bakı Bəyannaməsinin qəbul edilməsi ilə yekunlaşmışdır. Bu qlobal UNAOC tədbirinin Bakıda keçirilməsi şəhərin mədəniyyətlərarası dialoq üçün beynəlxalq mərkəz kimi bərqərar olmuş mövqeyini əks etdirmiş və Bakı Prosesi ilə BMT-nin dialoq və əməkdaşlıq üzrə daha geniş arxitekturası arasındakı əlaqəni gücləndirmişdir.

4-cü Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu 5-6 may 2017-ci il tarixlərində Bakıda "Mədəniyyətlərarası dialoqun inkişafı: İnsan təhlükəsizliyi, sülh və dayanıqlı inkişaf üçün yeni imkanlar" mövzusunda keçirilmişdir. Forum Bakı Prosesinin məqsədlərini Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2030-cu ilədək Dayanıqlı İnkişaf Gündəliyi ilə uzlaşdıraraq, mədəniyyətlər və sivilizasiyalar arasında sosial inklüzivlik, insan təhlükəsizliyi və dinc yanaşı yaşama olmadan iqtisadi və sosial inkişaf məqsədlərinə davamlı olaraq nail olmağın qeyri-mümkünlüyü ilə bağlı geniş konsensusu əks etdirmişdir.

Dördüncü Forum iki mühüm institusional yenilik təqdim etmişdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) platformanın əhatə dairəsini genişləndirərək həmtəşkilatçılar konsorsiumuna qoşulmuşdur. Forum həmçinin Bakı Prosesi çərçivəsində Beynəlxalq Təşkilatların I Yüksək Səviyyəli Toplantısına ev sahibliyi etmiş və Azərbaycan Hökuməti ilə UNAOC-un birgə təşəbbüsü olan Mədəniyyətlərarası Dialoqda Liderliyə görə Bakı Prosesi Mükafatının yaradıldığını elan etmişdir.

Dördüncü Forum həmçinin Bakı Prosesinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasında mühüm bir mərhələyə təsadüf etmişdir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Katibinin mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoq və sülh mədəniyyətinə dair Baş Assambleyaya İllik Hesabatında (A/72/488) Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqi üzrə əsas qlobal platforma kimi qeyd edilmişdir. Baş Assambleya tərəfindən yekdilliklə qəbul edilən iki müvafiq qətnamədən biri (A/RES/72/136) Bakı Prosesini mədəniyyətlərarası dialoqun təşviqi üçün əsas qlobal mexanizm kimi tanımış və bütün üzv dövlətləri bu prosesdə fəal iştirak etməyə çağırmışdır.

5-ci Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu 2-3 may 2019-cu il tarixlərində Bakıda "Ayrı-seçkilik, qeyri-bərabərlik və zorakı münaqişələrə qarşı fəaliyyət naminə dialoq quraq" mövzusunda keçirilmişdir. Forum diqqət mərkəzinin institusional çərçivələrin möhkəmləndirilməsindən cəmiyyətin hər bir səviyyəsində praktiki icraya doğru məqsədyönlü şəkildə dəyişməsini nümayiş etdirmişdir.

Müzakirələr çoxsəviyyəli idarəetmə və yüksək səviyyəli diplomatik sazişlərin bələdiyyələr, təhsil işçiləri və hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən yerli səviyyədə, müxtəlif icmalar daxilində tətbiq oluna bilən strategiyalara çevrilməsi çağırışına yönəlmişdir. İştirakçılar ekstremizmin, qeyri-bərabərliyin və ayrı-seçkiliyin struktur səbəblərini və icmaların uzunmüddətli dayanıqlığının formalaşdırılmasında inklüziv siyasətin rolunu araşdırmışlar.

Beşinci Forum Dini Məkanların Mühafizəsi üzrə BMT-nin Fəaliyyət Planı (2019) tərəfindən mədəniyyətlərarası və dinlərarası dialoqu təşviq edən əsas qlobal platformalardan biri kimi müəyyən edilmişdir. Forumda həmçinin konkret, ölçülə bilən layihələr vasitəsilə sülhü və mədəniyyətlərarası dialoqu təşviq etmək üçün nəzərdə tutulmuş və Forum Xartiyası kimi ümumiləşdirilən İkiillik Fəaliyyət Planı qəbul edilmişdir.

"Peace4Culture" (Mədəniyyət Naminə Sülh) Qlobal Kampaniyası 23 iyun 2021-ci il tarixində Bakı şəhərində, Azərbaycan Hökumətinin Mədəniyyət Nazirliyinin təşəbbüsü və rəhbərliyi, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Sivilizasiyalar Alyansı (UNAOC) və İslam Dünyası Elm, Təhsil və Mədəniyyət Təşkilatı (ICESCO) ilə tərəfdaşlıq çərçivəsində rəsmi olaraq fəaliyyətə başlamışdır. Bakı Prosesinin bərqərar olmuş çərçivəsi daxilində fəaliyyət göstərən bu təşəbbüs mədəniyyətlərarası dialoqu münaqişədən sonrakı bərpanın spesifik çağırışlarına və COVID-19 pandemiyasının səbəb olduğu qlobal sarsıntılara uyğunlaşdırmaq məqsədilə işlənib hazırlanmışdır. Kampaniyanın əsas fəlsəfəsi sülh və mədəniyyətin qarşılıqlı asılılığına əsaslanaraq, sülhün mədəni inkişaf üçün təməl şərt, mədəniyyətin özünün isə dayanıqlı sülhə nail olmaq üçün həyati əhəmiyyətli bir vasitə olduğunu irəli sürür. Əsas məqsəd heç bir mədəniyyətin vandalizm qurbanı olmamasını təmin edərək mədəni irsin qlobal səviyyədə mühafizəsi və bununla da dayanıqlı, sülhsevər cəmiyyətlərin yaradılmasını təşviq etməkdir.

6-cı Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu 1-3 may 2024-cü il tarixlərində Bakıda "Sülh və qlobal təhlükəsizlik naminə dialoq" mövzusunda keçirilmişdir. Forum 100-dən çox ölkədən 700-dən artıq nümayəndəni bir araya gətirmişdir.

Gündəlik bir sıra kəsişən müasir çağırışları, o cümlədən süni intellektin mədəni dialoq üçün təsirlərini, sülh quruculuğunda gənclərin liderliyinin rolunu, münaqişədən sonrakı bərpanı və mədəniyyətlərarası dialoq ilə ekoloji məsuliyyət arasındakı əlaqəni əhatə etmişdir: Azərbaycanın həmin il BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflər Konfransına (COP29) ev sahibliyi etməsi nəzərə alındıqda, bu xüsusi aktuallıq kəsb edən bir meyar idi.

Altıncı Forumda rəsmi olaraq Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının sənədi (A/78/884) kimi yayılan Yekun Bəyannamə qəbul edilmişdir. Forum həmçinin Bakı Prosesinin əməliyyat katibliyi qismində çıxış etmək və onun öhdəliklərini davamlı, yerli səviyyəli fəaliyyətlərə çevirmək üçün yaradılmış müstəqil qeyri-hökumət təşkilatı olan Mədəniyyətlərarası Dialoq naminə Qlobal İttifaqın (GUIDE) təsis edilməsinə təkan vermişdir..

7-ci Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumunun 27-29 oktyabr 2026-cı il tarixlərində Bakıda "Ortaq gələcək naminə dialoq: Parçalanmış dünyada körpülər qurmaq" mövzusunda keçirilməsi planlaşdırılır. Forum hökumət nazirləri, beynəlxalq təşkilatların rəhbərləri, parlamentarilər, dini liderlər, akademiklər, vətəndaş cəmiyyəti nümayəndələri, gənc liderlər və özəl sektor iştirakçıları daxil olmaqla, geniş beynəlxalq auditoriyanı Bakıdakı bir çox məkanlarda bir araya gətirərək, Forumun inklüziv və sektorlararası iştiraka sadiqliyini nümayiş etdirəcək.

Proqrama yüksək səviyyəli plenar dialoqlar, xüsusi Dini Liderlər Dialoqu, Beynəlxalq Təşkilatlar Dialoqu, Akademik Dialoq, Biznes Dialoqu və Qlobal Gənclər Forumu daxil ediləcək. Mədəniyyət proqramı Bakı Bulvarında açıq səma altındakı "Mədəniyyətlər Dialoqu Kəndi"ni, mədəniyyətlərarası kommunikasiya üçün texnoloji həlləri nümayiş etdirən İnnovasiya Mərkəzini, eləcə də bir sıra mədəni sərgiləri və çıxışları əhatə edəcək. Rəsmi və qeyri-rəsmi diplomatiya üçün məkan təmin edən ikitərəfli və çoxtərəfli görüşlər əsas proqramla paralel aparılacaq.

Yeddinci Forum Bakı Prosesinin strateji təkamülünə: ortaq dəyərlər və dinc yanaşı yaşamaq üzərindəki ilkin diqqətdən, təhlükəsizlik və dayanıqlı inkişafa cəlb olunmaya, getdikcə parçalanan və çoxqütblü dünyanın mürəkkəbliklərinə cavab vermək kimi hazırkı mandatına əsaslanır. GUIDE, Bakı Prosesinin əməliyyat katibliyi olaraq, Forumun təşkili və həyata keçirilməsində mərkəzi rol oynayır.